Trước khi Internet xuất hiện, văn hóa đại chúng Trung Quốc đã đi vào đời sống người Việt thông qua màn hình truyền hình với những thước phim kinh điển - với nhiều nhân vật và giai điệu nhạc phim đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của hàng triệu người Việt Nam. Bắt đầu với Tây Du Ký trên những chiếc TV cũ của thập niên 1980–1990 đến những video ngắn trên Xiaohongshu ngày nay, hành trình giao lưu văn hoá nghe nhìn giữa hai quốc gia đã diễn ra và đang tiếp tục như thế nào? Đài Phát thanh Truyền hình Trung ương Trung Quốc kính giới thiệu tới Quý bạn đọc những bình luận sâu sắc và toàn diện của nhà báo, nhà phê bình điện ảnh Việt Nam Lê Hồng Lâm trong bài viết dưới đây.

Nhà báo, nhà phê bình điện ảnh Việt Nam Lê Hồng Lâm

Từ Tây Du Ký đến Chị Đẹp, Anh Trai: 40 năm giao lưu văn hóa nghe nhìn Trung – Việt

Trước khi Internet xuất hiện, trước cả khi khái niệm “global content” (nội dung toàn cầu) trở thành một thuật ngữ quen thuộc của thời đại số, văn hóa đại chúng Trung Quốc đã đi vào đời sống người Việt thông qua màn hình truyền hình với những thước phim kinh điển….

Đối với nhiều thế hệ khán giả Việt Nam, Trung Quốc không phải là một khái niệm địa lý xa xôi hay một nền văn hóa ngoại quốc khó tiếp cận. Nó hiện diện trong những buổi tối cả gia đình quây quần trước chiếc TV, trong những giai điệu nhạc phim được hát thuộc lòng, trong những nhân vật đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của hàng triệu người, trong đó có tôi.

Đó là một dạng “shared memory” - ký ức văn hóa chung giữa hai quốc gia.

Khi truyền hình tạo ra một ngôn ngữ văn hóa chung

Nếu phải tìm một biểu tượng mở đầu cho hành trình giao lưu văn hóa nghe nhìn Trung - Việt, rất khó có cái tên nào vượt qua được loạt phim truyền hình kinh điển Tây Du Ký.

Bộ phim ra mắt năm 1986 không chỉ là một tác phẩm thần thoại chuyển thể từ tiểu thuyết cổ điển. Với nhiều khán giả Việt Nam, đó còn là bài học đầu tiên về nhân quả, lòng trung thành, sự kiên trì và tinh thần đồng đội. Tôn Ngộ Không, Đường Tăng, Trư Bát Giới hay Sa Tăng đã trở thành những nhân vật quen thuộc đến mức vượt ra khỏi khuôn khổ một bộ phim.

Có thể nói vui rằng nhiều đứa trẻ Việt Nam thế hệ chúng tôi biết đến Tôn Ngộ Không trước cả khi biết đến các siêu anh hùng của Marvel sau này.

Nếu Tây Du Ký là cánh cửa đầu tiên dẫn khán giả Việt đến với thế giới thần thoại Trung Hoa thì Tam Quốc Diễn Nghĩa lại mở ra một không gian văn hóa hoàn toàn khác: lịch sử, chiến lược và chính trị.

Ảnh hưởng của Tam Quốc tại Việt Nam sâu rộng đến mức nhiều câu chuyện, thành ngữ hay nhân vật trong tác phẩm đã trở thành một phần ngôn ngữ đời sống. Những cái tên như Gia Cát Lượng, Tào Tháo hay Quan Vũ không chỉ tồn tại trong phim ảnh mà còn được sử dụng như những biểu tượng văn hóa để mô tả tính cách và cách ứng xử ngoài đời.

Điều đáng chú ý là phần lớn khán giả Việt Nam không tiếp nhận Tam Quốc như một sản phẩm văn hóa ngoại quốc. Trái lại, họ nhìn nhận nó như một phần của không gian văn hóa Á Đông quen thuộc mà Việt Nam cùng chia sẻ.

Đến cuối thập niên 1990, Hoàn Châu Cách Cách tạo nên một hiện tượng hoàn toàn khác.

Nếu Tây Du Ký và Tam Quốc Diễn Nghĩa thuộc về ký ức gia đình thì Hoàn Châu Cách Cách lại thuộc về tuổi trẻ. Bộ phim tạo ra một trong những làn sóng fandom đầu tiên tại Việt Nam. Poster, lịch treo tường, băng cassette, sổ tay, ảnh thần tượng… xuất hiện khắp nơi.

Đó cũng là thời điểm ảnh hưởng văn hóa không còn chỉ dừng lại ở việc thưởng thức. Nó đã trở thành một phần bản sắc của giới trẻ thế hệ 8X, 9X.

Điện ảnh Trung Quốc: từ giải trí đến nghệ thuật đẳng cấp thế giới

Nếu truyền hình Trung Quốc tạo nên những ký ức đại chúng thì điện ảnh Trung Quốc lại mở rộng tầm nhìn thẩm mỹ của khán giả Việt Nam.

Thập niên 1990 chứng kiến sự xuất hiện mạnh mẽ của các đạo diễn thuộc Thế hệ thứ 5 như Trương Nghệ Mưu và Trần Khải Ca. Những tác phẩm như Cao Lương Đỏ, Cúc Đậu, Đèn Lồng Đỏ Treo Cao, Thu Cúc Đi Kiện, Phải Sống hay Bá Vương Biệt Cơ đã đưa điện ảnh Trung Quốc trở thành một thế lực quan trọng trên bản đồ điện ảnh thế giới.

Thông qua những bộ phim này, khán giả Việt Nam bắt đầu nhìn Trung Quốc bằng một lăng kính khác. Không chỉ là võ hiệp, cổ trang hay giải trí đại chúng, đó còn là một nền điện ảnh giàu tính nghệ thuật, giàu bản sắc văn hóa và có khả năng đối thoại với những vấn đề phổ quát của nhân loại.

Trương Nghệ Mưu cùng nàng thơ Củng Lợi đã xây dựng nên những hình ảnh mang vẻ đẹp vừa dữ dội vừa bi tráng của lịch sử Trung Hoa. Trong khi đó, Trần Khải Ca với Bá Vương Biệt Cơ đã kể câu chuyện về lịch sử, nghệ thuật và thân phận con người bằng ngôn ngữ điện ảnh đạt đến tầm kinh điển.

Bước sang Thế hệ thứ 6, điện ảnh Trung Quốc lại thay đổi hoàn toàn.

Các đạo diễn như Giả Chương Kha, Lâu Diệp hay Vương Tiểu Soái rời xa những đại tự sự lịch sử để hướng ống kính vào đời sống đương đại, vào những con người bình thường đang vật lộn với quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa chóng mặt của Trung Quốc.

Người Tốt ở Tam Hiệp, Sông Tô Châu hay Xe Đạp Bắc Kinh cho thấy một diện mạo khác của đất nước này: gần gũi, đời thường và đầy những biến động xã hội.

Những bộ phim ấy không chỉ mở rộng thị hiếu điện ảnh của khán giả Việt Nam mà còn góp phần định hình một thế hệ những người yêu điện ảnh, trong đó có không ít nhà phê bình, nhà làm phim và khán giả trẻ sau này.

Tôi học báo chí và sau đó làm báo trong giai đoạn này. Những bộ phim điện ảnh Trung Quốc thế hệ thứ 5 và thứ 6 đến với tôi không phải con đường chính thống mà chủ yếu qua những đĩa DVD mà tôi săn lùng khá kì công và thưởng thức chúng với niềm say mê ngưỡng mộ. Có thể nói, những bộ phim của Trương Nghệ Mưu và Trần Khải Ca đã gắn liền với thời tuổi trẻ nhiều đam mê và nhiệt huyết và ảnh hưởng lớn đến sự nghiệp báo chí và phê bình điện ảnh của tôi sau này.

Từ xem phim đến sống trong một hệ sinh thái văn hóa

Sự phát triển của Internet và nền tảng số trong những năm đầu 2000 đã làm thay đổi hoàn toàn cách khán giả Việt tiếp nhận nội dung. Nếu trước đây người xem chỉ theo dõi câu chuyện trên màn ảnh thì ngày nay họ còn quan tâm đến mọi yếu tố xung quanh bộ phim.

Chân Hoàn Truyện và Diên Hy Công Lược là những ví dụ tiêu biểu. Khán giả Việt không chỉ theo dõi các cuộc tranh đấu trong hậu cung mà còn phân tích phục trang, trang điểm, kiến trúc, trà đạo, ẩm thực và phong cách sống được thể hiện trong phim.

Phim truyền hình Trung Quốc không còn đơn thuần là giải trí. Nó đã trở thành một nguồn ảnh hưởng về lối sống và thẩm mỹ.

Đến những tác phẩm như Đi Đến Nơi Có Gió, sự thay đổi ấy càng rõ nét hơn.

Không còn những âm mưu cung đấu hay xung đột kịch tính, bộ phim hấp dẫn khán giả bằng văn hóa chữa lành, nhịp sống chậm và khát vọng tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống hiện đại.

Người xem không chỉ muốn xem câu chuyện. Họ muốn đến những địa điểm trong phim, trải nghiệm lối sống ấy, uống ly cà phê ấy và sống trong bầu không khí ấy.

Nói cách khác, khán giả ngày nay không chỉ xem phim Trung Quốc. Họ muốn sống trong không gian văn hóa mà những bộ phim ấy tạo ra.

Chị Đẹp, Anh Trai và giai đoạn giao lưu mạnh mẽ nhất

Nếu truyền hình và điện ảnh là những làn sóng giao lưu văn hóa một chiều thì reality show (chương trình thực tế) đại diện cho một giai đoạn mới: giao lưu hai chiều và tương tác sâu rộng.

Sisters Who Make Waves được Việt hóa thành Chị Đẹp Đạp Gió.

Call Me By Fire trở thành Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai.

Đây không đơn thuần là việc mua bán format truyền hình mà thông qua những chương trình này, cách xây dựng nhân vật, tư duy sản xuất chương trình, văn hóa fandom, nghệ thuật kể chuyện, âm nhạc và sân khấu đều được trao đổi và tái sáng tạo trong bối cảnh Việt Nam.

Thành công rực rỡ của Chị Đẹp và Anh Trai cho thấy một thực tế quan trọng: giao lưu văn hóa không còn diễn ra theo mô hình phát sóng từ một quốc gia sang quốc gia khác. Nó diễn ra thông qua sự tham gia chủ động của nghệ sĩ, nhà sản xuất và khán giả ở cả hai phía.

Nếu trước đây chúng ta cùng xem một bộ phim thì ngày nay chúng ta cùng tham gia vào một hệ sinh thái văn hóa chung.

Một đêm concert Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai thu hút hàng chục nghìn khán giả tham gia

Từ văn hóa phát sóng đến văn hóa tham gia

Sự xuất hiện của các nền tảng mạng xã hội như Xiaohongshu (Red Note) đánh dấu một bước chuyển mới trong tiến trình giao lưu văn hóa Trung - Việt.

Từ mô hình “broadcast culture” - nơi nội dung được phát sóng từ một trung tâm đến hàng triệu khán giả,  chúng ta bước sang “participatory culture”, nơi mỗi người dùng đều có thể trở thành một người kể chuyện thông minh và cập nhật từng phút.

Người Việt khám phá Vân Nam, Thượng Hải hay Bắc Kinh qua những bài chia sẻ của người dùng Trung Quốc.

Người Trung Quốc tìm hiểu về Hà Giang, áo dài, cà phê Sài Gòn hay ẩm thực Việt Nam thông qua những video và bài viết của người Việt.

Đó là một dạng giao lưu văn hóa ở cấp độ vi mô, diễn ra trong đời sống hằng ngày, tự nhiên và gần gũi hơn bất kỳ chiến dịch quảng bá nào.

Kết

Từ Tây Du Ký trên những chiếc TV cũ của thập niên 1980–1990 đến những video ngắn trên Xiaohongshu ngày nay, hành trình giao lưu văn hóa nghe nhìn giữa Trung Quốc và Việt Nam đã kéo dài hơn bốn thập niên.

Nó bắt đầu bằng những ký ức tập thể và đang tiếp tục bằng những trải nghiệm cá nhân.

Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất chưa bao giờ thay đổi. Đó là khát vọng được kể chuyện, được lắng nghe và được thấu hiểu lẫn nhau.

Bởi sau cùng, điện ảnh, truyền hình hay mạng xã hội chỉ là phương tiện. Điều thực sự kết nối con người với con người vẫn luôn là những câu chuyện có sức mạnh lan tỏa và thấm sâu vào ký ức của mỗi chúng ta.

Biên tập:CAINI LUO

Xét duyệt lần lần một:YANLAN ZHANG

Xét duyệt lần lần hai:CAIHONG TANG

Xét duyệt lần lần ba:ZHIHONG HOU